Những món hay được kiêng khi mừng tân gia, mừng thọ và khai trương gồm dao kéo, đồng hồ cho người cao tuổi, hoa trắng kiểu dùng trong tang lễ, khăn tay, giày dép và một số con số như bộ bốn món. Phần lớn các kiêng kỵ này xuất phát từ cách chơi chữ, từ đồng âm hoặc từ liên tưởng hình ảnh, không phải quy định bắt buộc. Mức độ tin theo khác nhau rất nhiều giữa các vùng, các thế hệ và từng gia đình.
Bài này giải thích nguồn gốc thường được nhắc của từng quan niệm, để bạn hiểu vì sao có người ngại, không phải để phán món nào mang lại điều xấu. Trọng tâm là cách xử lý thực tế khi bạn lập danh sách quà mong muốn: nên làm gì nếu món mình cần lại là món một số người kiêng, và khi là khách, làm sao tôn trọng nếp của nhà người nhận.
Các món hay được nhắc tới và lý do thường được giải thích
Bảng dưới tổng hợp những quan niệm phổ biến trong đời sống. Đây là văn hoá tham khảo; nhiều gia đình không để ý tới, nhiều gia đình khác rất coi trọng.
| Món | Dịp hay được nhắc | Cách giải thích thường gặp |
|---|---|---|
| Dao, kéo, đồ sắc nhọn | Tân gia, cưới hỏi | Liên tưởng tới việc cắt đứt tình cảm, chia rẽ |
| Đồng hồ | Mừng thọ người cao tuổi | Trong tiếng Hán, cụm "tặng đồng hồ" đọc gần giống cụm chỉ việc lo tang lễ, nên một số gia đình gốc Hoa và người chịu ảnh hưởng văn hoá này tránh |
| Hoa màu trắng, cúc trắng | Mừng thọ, khai trương | Thường được dùng trong viếng tang, nên tránh ở dịp vui |
| Khăn tay | Mừng thọ, tặng người thân | Gắn với hình ảnh lau nước mắt, chia ly |
| Giày dép | Tặng người yêu, tặng người lớn tuổi | Liên tưởng tới việc người nhận "bước đi" khỏi mình |
| Bộ bốn món | Nhiều dịp | Số bốn trong âm Hán Việt là "tứ", gần âm với "tử", nên một số người tránh tặng đồ theo bộ bốn |
| Gương | Tân gia | Gương dễ vỡ, và câu nói dân gian về gương vỡ khiến một số người ngại |
| Đồ màu đen hoàn toàn | Khai trương, mừng thọ | Màu tối bị liên tưởng tới tang chế ở dịp vui |
Những giải thích này truyền miệng, không có văn bản chuẩn nào. Ở nhiều thành phố lớn, người trẻ tặng nhau bộ dao bếp hay đồng hồ treo tường làm quà tân gia mà không ai bận tâm. Ngược lại, ở nhiều gia đình nhiều thế hệ, chỉ một con dao trong hộp quà cũng khiến người lớn không vui. Điều quan trọng là biết nhà người nhận thuộc kiểu nào.
Vì sao các kiêng kỵ này vẫn đáng biết
Có người cho rằng kiêng kỵ quà tặng là chuyện cũ, không cần để ý. Nhưng quà tặng là một cử chỉ giao tiếp, và người nhận đọc món quà theo hệ quy chiếu của họ, không theo ý định của người tặng. Một người con dâu mới tặng mẹ chồng chiếc đồng hồ đẹp để mừng thọ có thể gặp phản ứng lạnh nhạt mà không hiểu vì sao, trong khi chỉ cần biết trước một chút là tránh được.
Dịp mừng thọ và khai trương là hai dịp mà các quan niệm này còn được giữ rõ nhất. Mừng thọ gắn với người cao tuổi, những người lớn lên trong nếp nghĩ cũ, và bản thân dịp này gắn với mong ước sống lâu, nên những gì liên tưởng tới chia ly, tang lễ dễ chạm vào cảm xúc. Khai trương gắn với mong muốn làm ăn thuận lợi, và chủ cửa hàng nhỏ thường cẩn trọng với những gì họ coi là điềm không vui ngày đầu mở cửa.
Với tân gia, mức độ tuỳ gia đình. Gia đình trẻ ở căn hộ thành phố thường thoải mái; gia đình xây nhà trên đất ông cha, có ông bà sống cùng, thường giữ nếp hơn. Biết các kiêng kỵ giúp bạn chọn quà tự tin hơn, và khi lập danh sách của mình, bạn biết món nào có thể gây khó xử cho khách lớn tuổi.
Món bạn cần lại là món kiêng: xử lý thế nào khi lập danh sách
Đây là tình huống rất thực tế. Căn bếp mới cần một bộ dao tốt, gia đình trẻ thích một chiếc đồng hồ treo tường, quán cà phê muốn bộ ly thuỷ tinh trắng trơn. Một số cách làm:
- Vẫn ghi vào danh sách nếu bạn không kiêng, nhưng chỉ chia sẻ phần đó với bạn bè cùng lứa, những người không bận tâm.
- Với khách lớn tuổi hay gia đình giữ nếp, không đưa những món này vào phần gợi ý cho họ. Họ sẽ ngại tặng, mà từ chối thì lại thấy áy náy.
- Một số nhà có cách "mua tượng trưng": người nhận đưa lại người tặng một đồng tiền nhỏ, coi như món đó được mua chứ không phải được tặng. Nếu bạn biết người tặng quen cách này, có thể chủ động làm để họ yên tâm.
- Ghi chú nhẹ trong danh sách: "Nhà không kiêng, ai ngại thì chọn món khác nhé." Câu này cho khách biết bạn hiểu và tôn trọng, không bắt ai phải làm theo.
- Tự mua những món bạn cần mà nhiều người kiêng, đưa ra khỏi danh sách. Đây là cách gọn nhất khi khách mời đa dạng về tuổi và vùng miền.
Không có cách nào đúng cho mọi nhà. Điều cần tránh là đặt khách vào thế khó: chọn món kiêng thì sợ mất lòng nhà khác trong họ, bỏ qua món đó thì như không theo danh sách.
Khi bạn là khách: đọc nếp nhà người nhận
Hỏi một người thân của chủ nhà. Nếu không chắc nhà người nhận có kiêng gì không, hỏi một người thân thiết với họ là cách nhanh nhất. Câu hỏi đơn giản: "Nhà anh ấy có kiêng tặng dao kéo không?" thường được trả lời ngay.
Danh sách của chủ nhà là câu trả lời. Nếu chủ nhà tự ghi bộ dao vào danh sách, họ không kiêng món đó. Bạn có thể yên tâm chọn, không cần đoán thêm.
Ở dịp mừng thọ, chọn phía an toàn. Với người cao tuổi, nếu không chắc, tránh đồng hồ, khăn tay, hoa trắng và đồ màu tối. Có rất nhiều món khác thiết thực mà không gây băn khoăn.
Đừng giảng giải với người nhận. Nếu bạn không tin những kiêng kỵ này, không cần nói ra khi tặng quà. Tặng một món trung tính và để niềm tin của mỗi người được tôn trọng.
Gói quà theo màu tươi. Giấy gói đỏ, vàng, hồng, tím mận thường được coi là màu vui. Tránh gói toàn màu trắng hoặc đen ở dịp mừng thọ và khai trương nếu nhà người nhận giữ nếp.
Kiêng kỵ riêng của dịp khai trương
Chủ cửa hàng nhỏ thường quan tâm tới ngày giờ mở cửa và lời chúc đắt hàng hơn là bản thân món quà. Quan niệm hay gặp là tránh những món gợi hình ảnh đổ vỡ hay khép lại trong ngày đầu: đồ dễ vỡ để không khéo bị rơi trong lúc đông khách, hoa trắng, đồ màu tối, những món gợi ý "đóng" hay "tắt". Ngược lại, kệ hoa rực rỡ, cây xanh lá dày, đồ màu đỏ vàng thường được ưa.
Trong thực tế, những món đồ dùng thiết thực như bình chữa cháy hay ly thuỷ tinh vẫn được rất nhiều chủ quán đón nhận. Cách xử lý đơn giản là giao những món này trước hoặc sau ngày khai trương, không mang tới đúng buổi lễ, nếu bạn biết chủ quán giữ nếp. Chủ quán tự ghi những món đó trong danh sách thì không cần lo.
Một số chủ quán có quan niệm riêng về vị trí, màu sắc của vật trưng bày trong quán. Đây là chuyện cá nhân và mỗi người một khác. Khách tặng quà không nên tự chọn hộ những vật mang ý nghĩa may mắn rồi yêu cầu chủ quán đặt ở đâu; để chủ quán toàn quyền quyết định là phép lịch sự cơ bản.
Món thay thế khi không chắc nhà người nhận có kiêng hay không
Khi bạn muốn tặng một món cùng công dụng mà tránh được băn khoăn, có thể chọn món gần với nó. Bảng dưới gợi ý vài cặp thay thế hay dùng.
| Món dễ bị kiêng | Món thay thế cùng tinh thần | Vì sao hợp |
|---|---|---|
| Bộ dao bếp | Thớt gỗ tốt, bộ hộp gia vị, nồi chảo | Vẫn là đồ bếp dùng hằng ngày, không phải đồ sắc |
| Đồng hồ cho ông bà | Đèn đọc sách, radio, khung ảnh gia đình | Gắn với sinh hoạt thường ngày và kỷ niệm, không gợi liên tưởng |
| Khăn tay | Khăn quàng cổ, khăn choàng ấm | Vẫn là đồ vải mềm, mang ý giữ ấm thay vì lau nước mắt |
| Giày dép cho người lớn tuổi | Tất ấm, đệm lót chân, thảm chống trơn | Cùng hướng tới đôi chân, đỡ băn khoăn chuyện bước đi |
| Hoa trắng | Hoa màu vàng, cam, hồng, đỏ cắm giỏ hoặc bình | Màu tươi hợp không khí dịp vui |
| Bộ bốn món | Bộ hai, ba, sáu hoặc tám món | Tránh con số một số người ngại mà không ảnh hưởng công dụng |
Nếu chủ nhà đã ghi chính xác món họ cần trong danh sách, cứ theo danh sách. Bảng thay thế chỉ dùng khi bạn tự chọn quà mà không biết nếp nhà người nhận.
Giữ cân bằng: tôn trọng nếp cũ mà không bị trói tay
Không ai cần thuộc lòng mọi kiêng kỵ. Mục đích của việc biết là tránh làm người khác khó chịu một cách không cần thiết, không phải để sống trong lo lắng. Nếu lỡ tặng một món mà sau đó mới biết người nhận kiêng, một lời xin lỗi chân thành và đề nghị đổi món khác thường được đón nhận dễ dàng. Phần lớn người nhận hiểu rằng người tặng có ý tốt.
Ngược lại, khi bạn là người nhận và không kiêng, đừng làm người tặng ngại. Nếu ai đó áy náy vì lỡ tặng dao hay đồng hồ, một câu "nhà con không kiêng đâu, con cần đúng cái này" là đủ để họ yên lòng.
Điều đáng tránh nhất là dùng kiêng kỵ để doạ hay phán xét. Nói với người khác rằng món quà của họ sẽ mang lại điều xấu là vừa không có cơ sở vừa làm tổn thương. Trang chỉ ghi lại các quan niệm để tham khảo, giúp bạn hiểu người lớn trong nhà và người nhận quà, không xem đó là quy luật.
Câu hỏi thường gặp
Tặng bộ dao bếp làm quà tân gia có được không?
Được, nếu nhà người nhận không kiêng hoặc tự ghi món đó trong danh sách. Nếu không chắc, hỏi một người thân của họ. Một số nhà có cách đưa lại người tặng một đồng tiền nhỏ để coi như mua lại.
Vì sao nhiều người tránh tặng đồng hồ cho ông bà?
Vì trong tiếng Hán, cụm từ chỉ việc tặng đồng hồ đọc gần giống cụm chỉ việc lo tang lễ. Quan niệm này phổ biến ở gia đình gốc Hoa và nơi chịu ảnh hưởng văn hoá đó. Với người cao tuổi, nhiều gia đình chọn món khác cho chắc.
Hoa cúc có được dùng mừng thọ không?
Hoa cúc nhiều màu vẫn được dùng trong nhiều dịp. Điều nhiều người tránh là hoa trắng hoặc kiểu bó, kiểu cắm thường thấy ở đám tang. Chọn hoa màu tươi, cắm kiểu bình hoa hay giỏ hoa thường không gây băn khoăn.
Lỡ tặng món mà người nhận kiêng thì nên làm gì?
Xin lỗi nhẹ nhàng, nói rằng bạn không biết, và đề nghị đổi món khác nếu họ muốn. Phần lớn người nhận hiểu ý tốt. Không cần giải thích dài dòng hay tranh luận về việc kiêng kỵ đúng sai.
Danh sách quà của mình có món nhiều người kiêng thì có nên bỏ?
Không bắt buộc. Có thể ghi chú rằng nhà không kiêng, chỉ chia sẻ phần đó với bạn bè cùng lứa, hoặc tự mua món đó. Mục đích là để khách không rơi vào thế khó khi đọc danh sách.
Các kiêng kỵ quà tặng có giống nhau ở ba miền không?
Không hoàn toàn. Mức độ tin theo khác nhau theo vùng, thế hệ và nguồn gốc gia đình. Một món bình thường ở nơi này có thể bị kiêng ở nơi khác. Khi không chắc, hỏi trực tiếp người thân của người nhận là cách tốt nhất.