Với bố mẹ và ông bà, danh sách quà sinh nhật thường phải do con cháu lập hộ, vì người lớn tuổi hiếm khi nói ra mình cần gì. Cách làm là quan sát đời sống hằng ngày trong vài tuần, ghi những thứ đã cũ, đã thiếu, hay khiến người lớn bất tiện, rồi đưa vào một danh sách chung để các con các cháu chia nhau giữ món. Kết quả là quà dùng được, không ai tặng trùng, và không ai phải hỏi đi hỏi lại.
Bài này dành cho gia đình có nhiều anh chị em, con dâu con rể, cháu nội cháu ngoại cùng muốn tặng. Phần dưới hướng dẫn quan sát, hỏi khéo, lập danh sách chung, chia việc, và những điều nên tránh khi chọn quà cho người lớn tuổi. Mừng thọ tròn năm như 70, 80 là dịp riêng với phong tục riêng; bài này nói về sinh nhật hằng năm.
Vì sao bố mẹ luôn nói "không cần gì"
Câu "bố mẹ không cần gì, các con khoẻ là được" quen tới mức nhiều nhà coi như lời từ chối. Thật ra phía sau câu đó thường là nhiều lý do khác nhau. Có người sợ con tốn tiền. Có người đã quen chịu đựng những bất tiện nhỏ nên không nhận ra mình cần. Có người ngại nói vì sợ con cái tranh nhau mua. Và có người thật sự đã đủ đồ, chỉ mong con về ăn cơm.
Vì vậy con cháu không nên coi câu đó là kết thúc câu chuyện, cũng không nên ép hỏi bằng được. Cách tốt hơn là chuyển từ hỏi sang quan sát. Những thứ bố mẹ cần thường nằm ngay trong nhà: đôi dép đã mòn đế, chiếc ghế nhựa bố ngồi tưới cây đã lung lay, cặp kính lão mẹ phải đưa ra xa mới đọc được, chiếc quạt kêu to mỗi tối.
Khi danh sách được lập từ quan sát, quà tặng đi thẳng vào đời sống của bố mẹ. Người lớn tuổi thường không nói ra, nhưng họ nhận ra ngay con cháu đã để ý tới mình, và đó là phần quý nhất của món quà.
Quan sát những gì trong ba tuần
Bạn không cần ở cùng bố mẹ mới quan sát được. Mỗi lần về thăm hay gọi video, để ý vài nhóm sau và ghi vào ghi chú điện thoại:
- Đồ dùng hằng ngày đã cũ: dép trong nhà, gối, chăn mỏng, khăn tắm, ấm đun nước, nồi hay dùng nhất.
- Những lúc bất tiện: phải đứng lâu khi nấu, khó với lên tủ cao, đi tắm sợ trơn, ngồi xem tivi thiếu chỗ tựa lưng.
- Sở thích còn đang theo: trồng cây, nghe đài, đọc báo, đan móc, đi bộ buổi sáng, nấu món quê.
- Câu than vu vơ: "dạo này mắt kém", "trời lạnh mà áo cũ mỏng quá", "cái kéo cắt cây cùn rồi".
- Liên lạc với con cháu: bố mẹ có hay gọi video không, điện thoại có to chữ chưa, có cần ai cài đặt lại.
- Những thứ không nên đụng: đồ kỷ niệm dù cũ, vật dụng bố mẹ tự hào tự làm, thói quen bố mẹ không muốn đổi.
Nhóm cuối quan trọng không kém. Thay một chiếc ghế cũ mà bố đã dùng ba mươi năm bằng ghế mới có thể làm bố buồn hơn vui. Quan sát cả những gì bố mẹ muốn giữ nguyên giúp danh sách tránh được những món "đúng nhưng không nên".
Hỏi khéo khi cần xác nhận
Hỏi về một món cụ thể, không hỏi chung chung. Thay vì "sinh nhật mẹ muốn gì", bạn hỏi "đôi dép mẹ đi trong nhà mòn rồi, mẹ thích loại đế mềm hay đế cứng". Câu hỏi cụ thể dễ trả lời và không bị gạt đi.
Hỏi qua người thứ ba. Bố thường biết mẹ cần gì và ngược lại. Hỏi riêng bố về mẹ, hỏi riêng mẹ về bố, bạn sẽ nghe được những điều họ không bao giờ nói về chính mình.
Mượn chuyện của người khác. "Bà hàng xóm mới được con mua cái ghế tắm, mẹ thấy có tiện không" là cách mở chuyện tự nhiên, để mẹ nói ra cảm nghĩ mà không thấy bị đem ra bàn.
Đừng hỏi giá. Người lớn tuổi nghe con cháu bàn giá là thấy ngại. Phần giá để anh chị em bàn với nhau trong nhóm riêng.
Dẫn bố mẹ đi cùng khi món cần thử. Với áo khoác, dép, gối, bạn rủ bố mẹ đi chợ hay đi siêu thị vào một ngày bình thường, để ý bố mẹ cầm lên món nào lâu, thử món nào thấy vừa. Ghi lại cỡ và kiểu, vài tuần sau món đó xuất hiện trong ngày sinh nhật như một sự tình cờ.
Một danh sách chung cho cả nhà
Khi đã có các ý từ quan sát, một người trong nhà đứng ra lập danh sách chung, thường là người hay về thăm nhất. Danh sách nên ở một chỗ mọi anh chị em đều xem được, như bảng tính chia sẻ hoặc ghi chú ghim trong nhóm chat riêng của các con, không có bố mẹ trong nhóm. Ví dụ giả định cho sinh nhật mẹ:
| Món | Vì sao | Ghi chú cỡ, màu | Mức giá | Ai giữ |
|---|---|---|---|---|
| Dép đi trong nhà đế mềm chống trơn | Dép cũ mòn, sàn nhà tắm hay ướt | Cỡ 37, màu trầm | Thấp | Út |
| Áo khoác mỏng cài cúc | Sáng sớm đi bộ trời se lạnh | Dáng rộng, không mũ | Vừa | Chị hai |
| Ghế đẩu nhựa có tay vịn cho vườn | Mẹ ngồi xổm nhổ cỏ lâu bị đau | Cao vừa, chân chống trượt | Vừa | |
| Đèn ngủ cảm biến cho lối đi | Đêm mẹ đi vệ sinh phải bật đèn lớn | Ánh vàng dịu | Thấp | |
| Một chuyến về quê ngoại thăm họ hàng | Mẹ nhắc mãi mà chưa đi | Cả nhà sắp xếp ngày | Cao, góp chung | Anh cả lo |
Cột "ai giữ" là trái tim của danh sách: ai định tặng món nào thì ghi tên vào, người khác nhìn thấy sẽ chọn món khác. Món lớn như chuyến đi nên có một người đứng ra lo và ghi chép phần góp của từng nhà cho minh bạch.
Những lưu ý khi chọn quà cho người lớn tuổi
An toàn trong nhà trước tiên. Thảm chống trơn, tay vịn, đèn lối đi, dép đế bám là những món nhỏ nhưng giảm nguy cơ té ngã, một nỗi lo lớn của người già. Đưa nhóm này vào danh sách ở nấc giá thấp để cháu nào cũng góp được.
Đồ điện, đồ công nghệ phải dễ dùng. Món nhiều nút, nhiều chế độ, hướng dẫn tiếng nước ngoài thường bị cất đi. Chọn loại ít nút, chữ to, có hướng dẫn tiếng Việt, và người tặng ngồi hướng dẫn tận tay.
Không tự ý chọn đồ liên quan sức khoẻ. Máy đo, thiết bị xoa bóp, thực phẩm bổ sung là những món nên hỏi ý kiến người có chuyên môn và theo tình trạng của từng người, không nên đưa vào danh sách theo cảm tính.
Tôn trọng thói quen. Bố quen uống trà ấm cũ thì một bộ ấm mới chưa chắc làm bố vui; một gói trà ngon bố hay uống lại là quà đúng. Danh sách nên đi theo thói quen, không cố "nâng cấp" đời sống của bố mẹ.
Ví dụ giả định: sinh nhật bố của một nhà bốn anh chị em
Hãy hình dung một gia đình có bốn anh chị em, hai người ở Hà Nội, một người ở Nghệ An gần bố mẹ, một người làm ở Bình Dương cũ, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh. Người con ở gần bố mẹ quan sát trong ba tuần và thấy: bố tập thể dục buổi sáng bằng đôi giày vải đã rách mũi, chiếc radio bố nghe tin tức mỗi tối hay rè, bố nhắc muốn trồng thêm mấy chậu ớt ngoài hiên nhưng thiếu chậu và đất tốt, và bố hay nói về người bạn cũ ở Huế đã lâu không gặp.
Từ đó danh sách chung có năm dòng: đôi giày thể dục êm chân, chiếc radio đơn giản ít nút, bộ chậu và bao đất trồng, một chiếc mũ rộng vành đi nắng, và chuyến đi thăm bạn cũ ở Huế. Người ở Thành phố Hồ Chí Minh giữ đôi giày, đặt gửi về trước một tuần. Hai người ở Hà Nội góp chung chiếc radio và mũ. Người ở gần lo phần chậu, đất, và cùng cả nhà bàn chuyện đưa bố đi Huế vào dịp thuận tiện.
Không ai phải hỏi bố "sinh nhật bố thích gì", và cũng không ai mua trùng. Bố nhận năm món, món nào cũng gắn với một thói quen của mình, và nhận ra các con đã để ý từng chi tiết nhỏ.
Ngày sinh nhật: quà và sự có mặt
Với nhiều bố mẹ, món quà lớn nhất vẫn là bữa cơm đông đủ. Danh sách quà chỉ nên là phần phụ của ngày đó. Các con có thể thống nhất trao quà cùng một lúc sau bữa cơm, mỗi người nói một câu ngắn vì sao chọn món ấy. Bố mẹ nghe được lý do sẽ hiểu đó là sự quan tâm, không phải mua sắm cho xong.
Những anh chị em ở xa không về được vẫn có thể giữ một món trong danh sách, gửi quà về trước và gọi video đúng lúc mở quà. Người ở gần nhận quà hộ, gói lại cẩn thận, ghi tên người tặng. Cách này giúp người ở xa vẫn có phần trong ngày vui.
Sau sinh nhật, người lập danh sách ghi lại món nào đã tặng, món nào còn. Những dòng chưa ai giữ có thể chuyển sang dịp Tết hay ngày của mẹ, ngày của cha. Năm sau, danh sách cũ là điểm khởi đầu, chỉ cần cập nhật theo những gì quan sát được trong năm.
Người lập danh sách cũng nên nhắc các anh chị em hỏi bố mẹ vài tuần sau xem món quà dùng có tiện không. Đôi dép có trơn không, chiếc đèn có quá sáng không. Câu hỏi đó cho bố mẹ thấy con cháu không chỉ tặng rồi quên, và cho cả nhà thêm thông tin để lần sau chọn đúng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho bố mẹ xem danh sách quà trước không?
Thường là không, vì bố mẹ dễ gạt đi hoặc thấy ngại. Danh sách là việc của các con với nhau. Nếu có món cần xác nhận cỡ hay sở thích, hỏi khéo riêng từng món.
Anh chị em có điều kiện khác nhau thì chia món thế nào?
Danh sách có nhiều món ở các mức giá khác nhau để mỗi người chọn vừa sức. Món lớn góp chung thì mỗi nhà góp theo khả năng, người đứng ra ghi chép rõ ràng và không đem ra so sánh.
Bố mẹ thật sự đã đủ mọi thứ thì danh sách có gì?
Nghiêng sang trải nghiệm và thời gian: một chuyến về quê, một buổi chụp ảnh gia đình, một ngày các con nấu những món bố mẹ thích. Những dòng này cũng ghi người giữ như món đồ.
Có nên tặng tiền cho bố mẹ thay vì quà không?
Đó là lựa chọn riêng của mỗi nhà. Nếu muốn, có thể ghi một dòng "góp vào quỹ chuyến đi của bố mẹ" thay vì đưa phong bì trực tiếp. Danh sách không nên ghi con số.
Cháu nhỏ muốn tặng ông bà thì nên chọn gì trong danh sách?
Những món ở nấc giá thấp như đèn lối đi, đôi tất ấm, hoặc một món tự làm như tranh vẽ, thiệp viết tay. Ông bà thường giữ quà của cháu nhỏ lâu nhất.
Bố hoặc mẹ đã mất, sinh nhật người còn lại nên làm gì?
Danh sách vẫn có ích nhưng nên nhẹ nhàng, nghiêng về sự có mặt và những việc giúp người còn lại đỡ cô đơn, như lịch các con thay phiên về thăm hay một hoạt động mới cùng bạn bè cùng tuổi.